Андижанский государственный медицинский институт
SEMIZ BOLALARDA BUYRAKNING ERTA SHIKASTLANISHI UCHUN XAVF OMILI SIFATIDA FTO GEN POLIMORFIZMI (RS9939609)
Kirish. Bolalar semizligi muammosi butun dunyo bo'ylab pediatrlarning e'tiborini jalb qilishda davom etmoqda. Komorbid patologiyaning, ya'ni buyrak shikastlanishining rivojlanishi alohida ahamiyatga ega. Semizlikda buyrak yetishmovchiligining patogenezi metabolik buzilishlarni ham, genetik moyillikni ham o'z ichiga oladi. Ushbu faktlarni o'rganish bizga semiz bolalar orasida erta profilaktika va terapevtik aralashuvlar uchun yuqori xavf guruhini aniqlash imkonini beradi. Tadqiqotning maqsadi semiz bolalarda buyrak funktsional buzilishlari va FTO gen polimorfizmi o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish edi. Materiallar va usullar. Alimentar ekzogen-konstitutsiyaviy semizlik bilan og'rigan jami 211 bola tekshirildi. Tekshirilgan bemorlarning namunasi yog 'to'qimalarining taqsimlanish turlariga qarab guruhlarga bo'lindi: qorin bo'shlig'i tipidagi yog 'to'qimalarining taqsimlanish turiga ega bolalar guruhi; yog 'to'qimalarining taqsimlanish turiga ega bolalar guruhi. Nazorat guruhi bir xil yoshdagi va jinsdagi, normal tana vazniga ega 104 boladan iborat edi. Biz antropometrik ma'lumotlarning xususiyatlarini o'rganib chiqdik, siydikda albumin ajralib chiqishini, sistatin darajasini, glomerulyar filtratsiya tezligini hisoblashni va FTO gen polimorfizmini aniqlashni o'z ichiga olgan biokimyoviy va molekulyar genetik tadqiqotlar o'tkazdik. Natijalar va muhokama. Bizning tadqiqotlarimiz shuni ko'rsatdiki, qorin semizligi bo'lgan bolalarda AA genotipining chastotasi statistik jihatdan ahamiyatli ustunlikka ega bo'lgan (16%) semizlik turiga ega bolalar guruhiga (28,4%) nisbatan yuqoriroq edi (28,4%). Bu bizga AA genotipini qorin semirishining rivojlanishiga moyil deb tasniflash imkonini berdi. Qorin semizligi bilan og'rigan bolalarda ham, semizlikning bir xil turi bilan og'rigan bolalarda ham A/A genotipi tashuvchilarida siydik albuminining eng yuqori darajasi (77,03±6,52 mg/l va 54,11±5,17 mg/l), T/T genotipi bilan og'rigan bolalarda esa eng past ko'rsatkich (38,83±5,03 mg/l va 21,39±3,14 mg/l; p<0,001) kuzatildi. Bir xil semizlik va mutant A/A genotipi bilan og'rigan bolalarda qonda sistatin darajasining pasayishi va glomerulyar filtratsiya tezligining oshishi kuzatildi, bu esa giperfiltratsiyani, ya'ni buyraklarda semizlik bilan bog'liq patologik o'zgarishlarning boshlanishini ko'rsatadi. Qorin semizligi va A/A genotipi bilan og'rigan bolalarda, bir xil semizlik bilan og'rigan bolalardan farqli o'laroq, sistatin darajasining oshishi va glomerulyar filtratsiya tezligining pasayishi kuzatildi, bu esa semizlik bilan bog'liq glomerulopatiyani ko'rsatadi. Xulosa. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, semiz bolalarda FTO gen polimorfizmi buyrakning funktsional shikastlanishi bilan bog'liq. Qorin semizligi bilan og'rigan A/A genotipining tashuvchilari metabolik kasalliklarning rivojlanishiga, ya'ni metabolik buyrak shikastlanishiga ko'proq moyil bo'ladi, bu mikroalbuminuriyaning sezilarli darajada oshishi, sistatin darajasining anormalligi va glomerulyar filtratsiya tezligining pasayishi bilan namoyon bo'ladi.
##submission.copyrightStatement## https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
PARKINSON KASALLIGIDA DEPRESSIYA: BOSQICH VA HARAKAT YETISHMOVCHILIGINING HAL QILUVCHI ROLI
Kirish. Depressiya Parkinson kasalligining (PК) keng tarqalgan motor bo'lmagan ko'rinishi bo'lib, hayot sifati va prognozga ta'sir qiladi. Maqsad. PК bilan og'rigan bemorlarda HADS shkalasi yordamida depressiyaning tarqalishini va uning klinik va demografik parametrlar bilan bog'liqligini o'rganish. Materiallar va usullar. PК bilan og'rigan jami 153 bemor tekshirildi. Quyidagilar qo'llanildi: UPDRSning III qismi (motor baholash), HADS shkalasi (depressiyani baholash). Bemorlar HADS ballari bo'yicha tasniflandi: depressiya yo'q (0-7), subklinik (8-10), klinik (≥11) depressiya. Natijalar va muhokama. Subklinik depressiya 68,6% da (n=105), klinik depressiya — 9,9% da (n=15) aniqlandi. Yoshi va jinsi guruhlar o'rtasida farq qilmadi (p>0,05). Depressiya balli va Hoehn-Yahr bosqichi (p=0,00043) va UPDRS-III balli (p=0,002) o'rtasida kuchli ijobiy korrelyatsiyalar aniqlandi. Ko'p o'zgaruvchan regressiyada PК bosqichi klinik depressiyaning chegaraviy muhim bashoratchisi edi (p=0,065). Xulosa. PDdagi depressiya asosan subklinik bo'lib, harakat buzilishining og'irligi va kasallik bosqichi bilan kuchli bog'liq, bu esa bosqichga asoslangan skrining zarurligini oqlaydi.
РОЛЬ ПЕРИНАТАЛЬНЫХ И ПОСТНАТАЛНЫХ ФАКТОРОВ В ФОРМИРОВАНИИ КИШЕЧНОГО МИКРОБИОМА И СОСТОЯНИЕ ЗДОРОВЬЯ ДЕТЕЙ ПЕРВОГО ГОДА ЖИЗНИ
Введение. Период первого года жизни относится к критическому «окну развития», характеризующиеся высокой пластичностью микробиома и его чувствительностью к воздействию различных факторов раннего периода жизни. В этот период формируются основы иммунной толерантности, барьерной функции кишечника и регуляции воспалительных реакций. В настоящее время разными авторами показано влияние кишечной микрофлоры на состояние здоровья и развитие детей первого года жизни. Цель исследования. Изучить международный опыт в оценке роли перинатальных и постнатальных факторов в формировании кишечного микробиома и состояния здоровья детей первого года жизни. Материалы и методы. Нами было проанализировано 36 публикации результатов систематических обзоров, когортных, проспективных рандомизированных контролируемых исследований (РКИ) и оригинальных исследований, посвященных проблеме оценки роли перинатальных и постнаталных факторов в формировании кишечного микробиома и его связи с состоянием здоровья детей первого года жизни. Результаты и их обсуждение. Формирование кишечного микробиома начинается с момента рождения и представляет собой поэтапный динамический процесс. Установлено, что способ родоразрешения оказывает существенное влияние на начальный состав микробиоты кишечника. У детей, рождённых естественным путём, преобладают микроорганизмы родов Bifidobacterium, Lactobacillus и Bacteroides, тогда как у детей, рождённых путём кесарева сечения, отмечается снижение микробного разнообразия и задержка колонизации кишечника. Состояние микробиома матери, особенности её питания и наличие соматических заболеваний оказывают существенное влияние на первичную колонизацию кишечника ребёнка. Установлено, что микробиота матери является одним из основных источников микроорганизмов, передающихся новорождённому в перинатальном периоде. Микробиома определяется не только его таксономическим составом, но и метаболической активностью, прежде всего способностью микроорганизмов синтезировать биологически активные метаболиты: короткоцепочечные жирные кислоты (КЖК) — ацетат, пропионат и бутират. Установлено, что до 10 % суточной потребности в энергии у младенцев может покрываться за счёт микробных метаболитов, прежде всего КЖК. Задержка формирования «возрастного» микробиома у детей ассоциируется с замедлением прибавки массы тела и длины тела, а также с нарушением пропорциональности физического развития. Данный феномен особенно выражен в первые 6–12 месяцев жизни, когда микробиота находится в стадии активного созревания. Заключение. Кишечный микробиом является важным звеном, связующий факторы раннего периода жизни с процессами физического и психомоторного развития детей первого года жизни. Нарушения процессов формирования микробиома в этот период могут ассоциироваться с отклонениями физического развития, повышенной инфекционной заболеваемостью и формированием функциональных расстройств желудочно-кишечного тракта, что подчёркивает необходимость ранней профилактики и коррекции дисбиотических состояний.
RETROXORIAL GEMATOMA BILAN ASORATLANGAN BIRINCHI TRIMESTRDAGI HOMILADORLIK NATIJALARI
Kirish. Ayollarda homiladorlikning dastlabki davrida retroxorial gematoma (RCH) ona, homila va yangi tug'ilgan chaqaloq uchun salbiy natijalarni bashorat qilishi mumkin. RCH mavjudligi, uning joylashuvi, hajmi va perinatal asoratlar o'rtasidagi bog'liqlik o'rganildi. RCH hajmining oshishi birinchi trimestrda vaginal qonash, homilaning erta yo'qolishi, homila o'sishining cheklanishi, platsenta uzilishi va muddatidan oldin tug'ruq kabi homiladorlik asoratlari xavfining ortishi bilan bog'liq. Ushbu tadqiqotning maqsadi birinchi trimestrdagi retroxorial gematoma va homiladorlik va perinatal asoratlar o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish edi. Bemorlar va usullar. Birinchi trimestrda (<14 hafta) homiladorlik davri retroxorial gematoma bilan murakkablashgan 177 bemor haqidagi ma'lumotlar 2023-yil yanvaridan 2025-yil dekabrigacha bo'lgan davrda 6-sonli Toshkent mintaqaviy klinik-amaliy markazida o'tkazilgan arxiv materiallari tahlilidan olingan. Ushbu muassasaning ambulatoriya klinikasidan nazorat guruhi (35 nafar sog'lom homilador ayol) jalb qilingan. Retroxorial gematoma tashxisi qo'yilgan paytda homilaning yurak faoliyati mavjudligi tadqiqotga kiritilishi uchun zarur shart bo'lgan. Gematoma hajmiga qarab, RCH bilan kasallangan homilador ayollar uch guruhga bo'lingan: kichik gematomali (RCH-I guruhi, n = 57), o'rtacha gematomali (RCH-II guruhi (n = 101) va katta gematomali (RCH-III guruhi, n = 19). Nazorat guruhi RCH va vaginal qon ketishi bo'lmagan 35 homilador ayoldan iborat edi. Ma'lumotlarni statistik qayta ishlash Statistica dasturidan (25.0 versiyasi) foydalangan holda retrospektiv tadqiqot doirasida amalga oshirildi. Natijalar. Retroxorial gematoma birinchi trimestrda, hajmidan qat'i nazar, qon ketish chastotasining oshishi, shuningdek, tug'ruq paytida homilaning homiladorlik yoshining pastligi bilan bog'liq. Shu bilan birga, retroxorial gematoma hajmining oshishi platsenta ajralishi, muddatidan oldin tug'ruq, SIDS va homila yo'qolishi xavfini oshiradi. Xulosalar. Shunday qilib, erta homiladorlik retroxorial gematomasining ona, homila va neonatal asoratlar bilan bog'liqligi keng muhokama qilinmoqda va retroxorial gematoma va salbiy homiladorlikning umumiy patogenetik mexanizmlarini aniqlashga qaratilgan qo'shimcha tadqiqotlarni talab qiladi. natijalar, xususan, homila o'sishini cheklash sindromi.
BOLALARDA KRIPTORXIZMNI TASHXISLASH VA DAVOLASHNING NATIJALARINI YAXSHILASH
Kriptorxizm o‘g‘il bolalarda uchraydigan reproduktiv tizimning eng keng tarqalgan tug‘ma rivojlanish nuqsonlaridan biri bo‘lib, u moyakning moyak xaltachasiga o‘z vaqtida tushmasligi bilan xarakterlanadi. Ushbu patologiya moyak to‘qimasida mikrosirkulyatsiya, vaskulyarizatsiya va termoregulyatsiyaning buzilishiga olib kelib, keyinchalik degenerativ o‘zgarishlar, spermatogenezning susayishi va bepushtlik rivojlanish xavfining ortishi bilan namoyon bo‘ladi. Adabiyot ma’lumotlariga ko‘ra, kriptorxizm to‘liq muddatda tug‘ilgan chaqaloqlarda 1,6–9% holatda, muddatidan oldin tug‘ilgan bolalarda esa 30% gacha uchraydi. Ota-onalarning tibbiy yordamga kech murojaat qilishi, tashxisning kech qo‘yilishi va davolash taktikasini noto‘g‘ri tanlash ushbu kasallikni davolash natijalarini sezilarli darajada yomonlashtiradi. Tadqiqot maqsadi: Bolalarda kriptorxizmni erta tashxislash va kompleks davolash usullari samaradorligini baholash orqali davolash natijalarini yaxshilash. Tadqiqot materiali va usullari: Andijon viloyati bolalar ko‘ptarmoqli tibbiyot markazi urologiya bo‘limida 2020–2025 yillar davomida kriptorxizmning turli shakllari bilan og‘rigan 8 oylikdan 17 yoshgacha bo‘lgan 253 nafar bemor tekshirildi va davolandi. Tashxislashda dopplerografiya bilan ultratovush tekshiruvi, MSKT, MRT va zarur hollarda diagnostik laparoskopiya qo‘llanildi. Barcha bemorlarda klinik-laborator tahlillar o‘tkazildi, palpatsiya qilinmaydigan gonadalari mavjud bemorlarda jinsiy gormonlar darajasi baholandi. Natijalar va xulosa: Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, kriptorxizmni erta aniqlash va differensial yondashuv asosida tanlangan jarrohlik taktikasi gonadaning funksional faolligini saqlab qolishga va asoratlar xavfini kamaytirishga imkon beradi. Kam travmatik endoskopik usullarni o‘z vaqtida qo‘llash operatsiyadan keyingi atrofiya, retraksiya va bepushtlik rivojlanish xavfini sezilarli darajada pasaytiradi.
MUDDATIDA TUG’ILGAN CHAQALOQLARDA TUG‘MA PNEVMONIYA HOLATLARIDA KUZATILADIGAN IMMUNOGEMATOLOGIK YALLIG‘LANISH MARKERLARI
Dolzarbligi. Tug’ma pnevmoniya (TP) perinatal infeksiyaning eng og‘ir shakllaridan biri bo‘lib, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda kasallik va o‘lim ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili 7 milliondan ortiq go‘dak bachadon ichi infeksiyalarning oqibatlaridan aziyat chekadi, ulardan 600 mingdan ortig‘i neonatal yoki erta bolalik davrida vafot etadi. Maqsad. Bachadon ichi pnevmoniya bilan tug‘ilgan chaqaloqlarda kindik qonidagi leykotsitlar va limfotsitlar miqdorining diagnostik ahamiyatini baholash. Material va usullar. Tadqiqotga 81 nafar yangi tug‘ilgan chaqaloq (gestatsion yoshi 37–42 hafta) jalb etildi. Asosiy guruhga ТP tashxisi qo‘yilgan 61 nafar chaqaloq, nazorat guruhiga esa 20 nafar sog‘lom chaqaloq kiritildi. Tug‘ilganidan keyingi ilk soatlarda kindik qonidan namuna olinib, leykotsitlar va limfotsitlarning mutlaq miqdori aniqlangan. Statistik tahlil o‘rtacha qiymatlar, standart og‘ishlar, korrelyatsiya koeffitsienti (r) va ahamiyatlilik darajasi (p) hisobini o‘z ichiga olgan. Natijalar. TP bilan tug‘ilgan chaqaloqlarda leykotsitlar profili sezilarli darajada o‘zgargan. Leykotsitlar o‘rtacha miqdori 14,77 ± 0,512 × 10⁹/l bo‘lib, nazorat guruhidagi ko‘rsatkichdan (9,87 ± 1,317 × 10⁹/l) ancha yuqori. Limfotsitlar darajasida ham shunga o‘xshash tendensiya kuzatildi: 6,02 ± 0,719 × 10⁹/l ga nisbatan 1,56 ± 0,361 × 10⁹/l. Leykotsitlar va limfotsitlar o‘rtasida o‘rtacha ijobiy korrelyatsiya aniqlangan (r = 0,59; p < 0,05), bu tug‘ma immun javobning sinxron faollashuvini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari chaqaloqlarda uchinchi kunida leykotsitlar va limfotsitlar darajasi eng yuqori nuqtaga yetishini tasdiqlaydi. Xulosa. Kindik qonidagi leykotsitlar profili BIP holatlarida yallig‘lanish jarayonining informativ markerlaridan biri bo‘lib, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda immunologik monitoringni erta bosqichda olib borishda qo‘llanilishi mumkin.
ORTIQCHA VAZNLI VA SEMIZ BOLALARDA TURMUSH TARZINI O‘ZGARTIRISH BO‘YICHA PREVENTIV ARALASHUV NATIJALARINI BAHOLASH
Semizlik bolalarda jiddiy salomatlik muammolari bilan bog‘liq bo‘lib, kattalarda kasallanish va o‘limning asosiy va erta xavf omili hisoblanadi. Semizlikning salomatlikka bevosita ta’siriga giperlipidemiya, gipertoniya va glyukozaga tolerantlik ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotning maqsadi semizlik va ortiqcha tana vazni bo‘lgan bolalarda hayot tarzini o‘zgartirishdan oldin va keyin leptin va adiponektin darajasini baholash va ularni biomarker sifatidagi rolini aniqlash. Material va usullar: Ushbu tadqiqot uchun bir yuz to‘rt nafar ortiqcha vaznli va semiz bolalar (51 nafar o‘g‘il bola va 53 nafar qizlar) kiritildi va ular asosiy guruhni tashkil qildi. Endokrin, yurak-qon tomir, oshqozon ichak yoki jigar kasalliklari bo‘lmagan, normal vaznli ellik to‘rt nafar bola tadqiqotning nazorat guruhini tashkil qildi. Dastlabki 104 nafar boladan bir yillik hayot tarzi o‘zgarishidan so‘ng qayta tekshiruvga 48 nafari qaytgan. Ushbu bolalardan dastlabki bosqichda, shuningdek, bir yildan so‘ng antropometrik ko‘rsatkichlar baholangan. Hayot tarziga aralashuv dasturi ovqatlanish va jismoniy faollikni o‘zgartirishni o‘z ichiga olgan. Bolalar va ularning ota-onalariga uglevodlar (55%), oqsillar (15%) va lipidlarni (jami 30%, to‘yingan yog‘lar 10% dan kam) muvozanatli taqsimlashga asoslangan normal kaloriyali ovqatlanishga o‘tish tavsiya etiladi. Jismoniy faollik shaklini o‘zgartirishda aerobik mashqlarni haftasiga uch-besh marta 45-60 daqiqadan kam bo‘lmagan vaqt davomida bajarish tavsiya etiladi. Natijalar: Semizlik va ortiqcha tana vazni bo‘lgan bolalarda (A guruhi, n=104) dastlabki bosqichda nazorat guruhiga (B guruhi, n=54), dastlabki bosqichda (C guruhi, n=48) va 1 yillik aralashuvdan keyin (D guruhi, n=48) klinik va biokimyoviy xususiyatlar aniqlandi. 1 yillik profilaktik aralashuvdan so‘ng 48 nafar bola qayta tekshiruvdan o‘tkazildi. Tana vazni o‘zgarmagan va ozgan bolalar solishtirildi. Semizlik va ortiqcha vaznga ega bo‘lgan bolalarda ko‘plab ko‘rsatkichlar, jumladan, insulin darajasi, HOMA-IR va adiponektin darajasida vazn yo‘qotgan va normal vaznga ega bo‘lgan bolalar bilan solishtirganda statistik farqlar yo‘q edi, bu yana bir bor turmush tarzini o‘zgartirishning bolalarga ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Biroq, leptin darajasi semizlik va ortiqcha tana vazni bo‘lgan bolalarda normal vaznli bolalarga qaraganda yuqori bo‘lgan, bu esa metabolik holatning "me’yorlashishiga" qaramay, leptin ushbu ijobiy ko‘rsatkichlarga mos ravishda o‘zgarmaganligini taxmin qilish imkonini beradi. Xulosalar: bizning tadqiqotimiz semizlik va ortiqcha tana vazni bo‘lgan bolalarda oddiy parhez tavsiyalari va jismoniy faollikning metabolik va klinik ko‘rsatkichlarga ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi. Leptin darajasi vazn yo‘qotmagan bolalarda sezilarli tarzda oshgan ammo haqiqatda vazn yo‘qotgan bolalarda dastlabki darajaga qaraganda sezilarli o‘zgarishlar bo‘lmagan, bu leptin tana vazni o‘zgarishiga to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liq emas, deb taxmin qilishga imkon beradi.Adiponektin bolalarda semizlik va ortiqcha vazn profilaktikasi va davolashning ijobiy natijalarini baholash, metabolik o‘zgarishlar monitoringi hamda ularni aniqlashning eng yaxshi va oddiy markeri hisoblanadi.
BOLALAR OCHIQ YURAK JARROHLIGI ANESTEZIOLOGIK TA’MINOTIDA KARDIOPROTEKTSIYA: SEVOFLURANNING KLINIK IMKONIYATLARI
Eksperimental tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, uchuvchan anestetiklar farmakologik sharoitni keltirib chiqarishi va miokardning shikastlanish darajasini pasaytirishi mumkin, ammo pediatriya amaliyotida klinik ma’lumotlar cheklangan va ziddiyatli bo‘lib qolmoqda. Maqsad. Sun’iy qon aylanishi yordamida ochiq yurakda operatsiya qilingan bolalarda sevofluran va propofol bilan total vena ichi anesteziyasining kardioprotektiv ta’sirini taqqoslash. Usullar. Prospektiv bir markazli tadqiqotga 6 oylikdan 5 yoshgacha bo‘lgan tug‘ma yurak nuqsonlari bor 106 nafar bola kiritilgan bo‘lib, ularga kardioplegik yurak to‘xtashi bilan ochiq yurakda jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgan. Bemorlar anesteziya turiga ko‘ra ikki guruhga bo‘lingan: sevofluran (n=53) va propofol (n=53). Operatsiyadan keyingi davrda kardiospetsifik T troponinning maksimal darajasi birlamchi yakuniy nuqta bo‘ldi. Ikkilamchi yakuniy nuqtalarga aritmiyalar chastotasi, gemodinamik barqarorlik ko‘rsatkichlari, exokardiografiya ma’lumotlari, inotrop qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan ehtiyoj, o‘pkaning sun’iy ventilyatsiyasi va intensiv terapiya bo‘limida bo‘lish davomiyligi kiritildi. Natijalar. Barcha kuzatuvlarda operatsiyadan keyin kardiospetsifik troponin T darajasining oshishi qayd etilgan, ammo uning qiymatlari sevofluran guruhida kuzatuvning barcha bosqichlarida sezilarli darajada past bo‘lgan. 3 soatdan so‘ng cTnT miqdori sevofluran guruhida 1,2±0,3 ng/ml va propofol guruhida 1,9±0,4 ng/ml (p<0,05), 8 soatdan so‘ng mos ravishda 1,7±0,4 va 2,6±0,5 ng/ml (p<0,01), 12 soatdan so‘ng 1,5±0,3 va 2,3±0,5 ng/ml (p<0,05), 24 soatdan so‘ng 1,1±0,2 va 1,8±0,3 ng/ml (p<0,05) ni tashkil etdi. Aritmiyalar sevofluran guruhidagi bemorlarning 11,3% da va propofol guruhidagi bemorlarning 26,4% da qayd etilgan (р<0,05). Inotrop qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan ehtiyoj sevofluran qo‘llanilganda pastroq bo‘ldi (15,1% qarshi 32,1%, p<0,05). O‘pkaning sun’iy ventilyatsiyasi vaqti (9,2±3,1 qarshi 13,6±4,4 soat, р<0,01) va OITda bo‘lish davomiyligi (36±10 qarshi 52±14 soat, р<0,05) sevofluran guruhida sezilarli darajada kam bo‘lgan. Exokardiografik ko‘rsatkichlar sevofluran qabul qilgan bemorlarda miokardning sistolik va diastolik funksiyasining tezroq tiklanishini ko‘rsatdi. Xulosa. Bolalarda ochiq yurak operatsiyalarida sevofluranni qo‘llash propofolga nisbatan yaqqol kardioproteksiya bilan bog‘liq bo‘lib, bu miokardning kamroq shikastlanishi, barqaror gemodinamika va operatsiyadan keyingi erta davrda yurakning tezroq funksional tiklanishi bilan namoyon bo‘ladi.
ICHAK TUTILISHI BOR BOLALARDA PERIOPERATSION OQIBATLARNING ANESTEZIOLOGIK DЕТERMINANTLARI
Chaqaloqlar va yosh bolalarda ichak tutilishi yuqori perioperatsion asoratlar va o‘lim ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq bo‘lib, klinik natijalarga nafaqat xirurgik omillar, balki anesteziologik ta’minot va perioperatsion intensiv terapiya ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Maqsad. Ichak tutilishi bor bolalarda salbiy klinik natijalarning perioperatsion prediktorlarini aniqlash hamda anesteziologik boshqaruv strategiyalarini baholashdan iborat. Usullar. Retrospektiv kuzatuv tadqiqoti Andijon viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bazasida o‘tkazildi. 0–3 yoshli, ichak tutilishi sababli shoshilinch jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgan 99 nafar bolaning tibbiy hujjatlari tahlil qilindi. Demografik, klinik, anesteziologik va perioperatsion ko‘rsatkichlar baholandi. Salbiy klinik natijalarning mustaqil prediktorlarini aniqlash maqsadida binar logistik regressiya hamda ROC-tahlil qo‘llanildi. Natijalar. Salbiy klinik natijalar (og‘ir asoratlar va/yoki o‘lim) 34,3% bemorlarda kuzatildi. Operatsiya davomiyligi salbiy klinik natijaning mustaqil prediktori sifatida aniqlandi (OR=1,064 har bir daqiqa uchun; 95% ishonch oralig‘i 1,023–1,107; p=0,002). Kasalxonaga kech murojaat qilish (>24 soat) salbiy natija bilan chegaraviy bog‘liqlikni ko‘rsatdi (p=0,057). Regressiya modeli qoniqarli diskriminatsion qobiliyatga ega bo‘lib, ROC egri chizig‘i ostidagi maydon (AUC) 0,722 ni tashkil etdi. Tahlil natijalariga ko‘ra, operatsiya davomiyligi salbiy klinik natijalarning mustaqil va ishonchli prediktori sifatida aniqlandi (OR=1,078; 95% CI: 1,028-1,131; p=0,002). Bu har bir qo‘shimcha operatsiya daqiqasi salbiy klinik natija rivojlanish ehtimolini o‘rtacha 7-8% ga oshirishini ko‘rsatadi. Bu esa operatsiya vaqtining uzayishi bilan bog‘liq metabolik buzilishlar va operatsiya stressining kuchayishi klinik natijalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishini anglatadi. Shuningdek, kasalxonaga kech murojaat qilish (>24 soat) salbiy klinik natijalar xavfini sezilarli darajada oshiruvchi muhim omil sifatida qayd etildi (OR=9,20; 95% CI: 1,62-52,38; p=0,012). Bu natija kasallikning kech bosqichida tashxis qo‘yilishi, ichak ishemiyasi va infeksion-septik asoratlar xavfining ortishi bilan izohlanishi mumkin. Anesteziya turi, xususan multimodal anesteziya, ko‘p omilli model doirasida mustaqil statistik ahamiyatga ega bo‘lmadi (p=0,301). Xulosa. Perioperatsion omillar, ayniqsa operatsiya davomiyligi, bolalarda ichak tutilishida klinik natijalarni belgilashda muhim ahamiyatga ega. Kasalxonaga erta murojaat qilish va anesteziologik ta’minotni optimallashtirish klinik natijalarni yaxshilashga xizmat qilishi mumkin.
MAKTABGACHA YOSHLI BOLALARDA KO‘KRAK QAFASI GIRDOBSIMON DEFORMATSIYASINING OG‘IR DARAJALARINI DAVOLASH TAKTIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Bolalarda ko‘krak qafasi girdobsimon deformatsiyasining patogenezi nafaqat osteoxondral tuzilmalarni, balki oldingi ko'krak devorining yumshoq to'qimalarini, shu jumladan muhim rol o'ynaydigan sternodiafragma ligamentini ham o'z ichiga oladi. Maqsad. Ushbu tadqiqotda maktabgacha yosh bolalarda ko‘krak qafasi girdobsimon deformatsiyasining (KQGD) og‘ir darajalarini davolash taktikasini takomillashtirish maqsad qilindi. Klinik material: 1 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan, ko‘krak qafasi girdobsimon deformatsiyasining III–IV- darajalari tashxislangan 30 nafar bemor bolalarda olib borilgan davolash natijalari tahlil qilindi. Tadqiqot usuli: bemorlarda deformatsiya darajasi MSKT asosida aniqlandi. Barcha bemorlarda qo‘shimcha ravishda ultratovush tekshiruvi (UTT) orqali to‘sh–diafragmal bog‘lamning (TDB) morfologik va funksional holati baholandi. Olingan ma’lumotlar asosida individuallashtirilgan davolash taktikasi tanlandi. Deformatsiyaning III–IV darajalarida TDBda kontraktura va fibroz o‘zgarishlar rivojlangan bemorlarda TDBni kesish amalga oshirildi va keyinchalik vacuum bell usuli orqali korreksiya o‘tkazildi. Tadqiqot natijalari: og‘ir darajali KQGD bo‘lgan maktabgacha yosh bolalarda TDB holatini UTT orqali baholash davolash taktikasini to‘g‘ri tanlashda muhim ahamiyatga ega. Morfologik jihatdan saqlangan bog‘lam mavjud bemorlarda vacuum bell terapiyasi samarali bo‘lgan bo‘lsa, fibroz va kontraktura rivojlangan holatlarda bog‘lamni kesish bilan birgalikda qo‘llanilgan vakuum-bell korreksiyasi klinik va anatomik natijalarni sezilarli yaxshiladi. Olingan natijalarning statistik tahlili oldingi ko'krak qafasi devorining deformatsiyasi va mexanik kuchlanishlar hamda deformatsiyaning og'irligi o'rtasida sezilarli bog'liqlikni ko'rsatdi. MSCT va hisoblash biomexanik modellashtirishga ko'ra, deformatsiya og'irligi oshishi bilan siqilish chuqurligi ham, von Mises maksimal kuchlanish qiymatlari ham statistik jihatdan sezilarli darajada oshdi (p < 0,01). II darajali deformatsiyaga ega bemorlar bilan taqqoslaganda, III-IV darajali deformatsiyaga ega bemorlar markaziy anatomik nuqtalarda (P3-P5) siqilish chuqurligining sezilarli darajada yuqori qiymatlarini ko'rsatdilar (p < 0,01), periferik nuqtalardagi farqlar esa kamroq sezildi (p < 0,05). Bu shuni ko'rsatadiki, mexanik yuk asosan oldingi ko'krak qafasi devorining markaziy mintaqalarida to'plangan. Xulosa: maktabgacha yosh bolalarda KQGDning og‘ir darajalarini davolashda UTT asosida TDB holatini hisobga olgan individuallashtirilgan yondashuv yuqori klinik samaradorlikka ega bo‘lib, invaziv jarrohlik aralashuvlar hajmini kamaytirish va erta yoshda korreksiya imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
ko‘krak qafasi girdobsimon deformatsiyasi
ENDOKRIN BEPUSHTLIKDA VISFATIN VA FOLLISTATIN DARAJALARINING PATOGENETIK XUSUSIYATLARINI VA KLINIK AHAMIYATINI O‘RGANISH
Maqsad: Ushbu tadqiqot ortiqcha vazn va I-II darajali semizligi bo‘lgan ayollarda endokrin bepushtlikning rivojlanishida neogormonlarning ahamiyatini baholash hamda modda almashinuvi buzilishlari, gormonal muvozanatsizlik va reproduktiv funksiyaning izdan chiqishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlashga qaratilgan. Tadqiqotning dolzarbligi reproduktiv yoshdagi ayollar orasida semizlikning tobora keng tarqalishi va neogormonlarning endokrin bepushtlik patogenezidagi roli haqidagi tushunchalarning cheklanganligi bilan asoslanadi. Materiallar va usullar: Tadqiqotga reproduktiv faoliyati buzilgan va turli darajadagi ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan 114 nafar ayol jalb etildi. Klinik baholash, gormonal profillarni o‘rganish, uglevod va lipid almashinuvini tahlil qilish hamda jigar faoliyatini tekshirish o‘tkazildi. Leptin, adiponektin va boshqa metabolik faol peptidlar kabi neogormonlar darajasi standart laboratoriya usullari orqali aniqlandi. Natijalar: Metabolik ko‘rsatkichlarda sezilarli farqlar aniqlandi, bu esa yog‘ to‘qimalari disfunksiyasi va neyroendokrin boshqaruvdagi buzilishlar darajasini ko‘rsatib berdi. Leptin miqdorining yuqoriligi va adiponektin konsentratsiyasining pastligi insulinga chidamlilik belgilari, jigar fermentlari faolligining ortishi va salbiy lipid profili bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi. Neogormon sekretsiyasida sezilarli o‘zgarishlarga ega ayollarda anovulyator sikllar va tuxumdon zaxirasining pasayishi ko‘proq kuzatildi. Bu natijalar semizlikka chalingan ayollarda endokrin bepushtlikning rivojlanishida moddalar almashinuvining buzilishi muhim ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Yangilik: Tadqiqot semiz ayollarda neogormonlar darajasi, metabolik holat va reproduktiv tizim buzilishlari o‘rtasidagi keng qamrovli aloqani aniqladi. Olingan natijalar metabolik kasalliklar fonida bepushtlik rivojlanishi mexanizmlari haqidagi zamonaviy bilimlarni kengaytiradi hamda neogormonlarning biomarkerlar sifatidagi potensial tashxis qiymatini ko‘rsatadi. Xulosa: Tadqiqot natijalari semizlik va reproduktiv kasalliklarga chalingan ayollarda metabolik va gormonal holatni, jumladan neogormonlarni baholashni muntazam nazorat qilishning muhimligini ko‘rsatmoqda. Endokrin buzilishlarni tashxislash va davolashga kompleks yondashuv bepushtlikni davolash samaradorligini oshirishi va reproduktiv natijalarni yaxshilashi mumkin.
BOLALARDA KASALXONADAN TASHQARI PNEVMONIYANING OG‘IRLIK DARAJASINI BASHORATLASHDA YALLIG‘LANISH MARKERLARI VA TUG‘MA IMMUNITET KO‘RSATKICHLARINING O‘RNI
Kirish. Kasalxonadan tashqari pnevmoniya (KTP) bolalarda nafas yo‘llari infeksiyalarining eng ko‘p uchraydigan turlaridan biri bo‘lib, zamonaviy pediatriyada dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Bolalarda kasallikning og‘ir kechish xavfini baholash va davolash natijalarini bashoratlash amaliy ahamiyatga ega. Immunologik biomarkerlar, jumladan immunoglobulinlar, hujayraviy subpopulyatsiyalar va yallig‘lanish ko‘rsatkichlari KTP patogenezida muhim o‘rin tutadi hamda immun javob xususiyatlari va kasallik og‘irligini tavsiflashga yordam beradi. Maqsad. Kasalxonadan tashqari pnevmoniyaning turli og‘irlik darajalarida bolalarda yallig‘lanish markerlari va tug‘ma immunitet ko‘rsatkichlarining diagnostik va prognostik ahamiyatini baholash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga 1 oydan 3 yoshgacha bo‘lgan, klinik va rentgenologik jihatdan KTP tashxisi tasdiqlangan 80 nafar bola kiritildi. Bemorlar kasallik og‘irligiga ko‘ra ikki guruhga ajratildi: yengil KTP bo‘lgan 40 nafar va og‘ir KTP bo‘lgan 40 nafar bola. Og‘irlik darajasi nafas olish chastotasi, intoksikatsiya darajasi, nafas yetishmovchiligi mavjudligi va kislorod terapiyasiga ehtiyoj kabi klinik mezonlar asosida baholandi. Yallig‘lanish va tug‘ma immunitet ko‘rsatkichlari sifatida qon zardobidagi prokaltsitonin va C-reaktiv oqsil darajalari, shuningdek CD16+, CD64+ va neytrofillarning fagotsitar faolligi aniqlandi. Natijalar. Yengil va og‘ir KTP guruhlari o‘rtasida leykotsitlar soni, limfotsitlarning mutlaq miqdori, prokaltsitonin va C-reaktiv oqsil konsentratsiyalari, CD64+ ekspressiyasi hamda neyrofillarning fagotsitar faolligi bo‘yicha ishonchli farqlar aniqlandi. Leykotsitlar, prokaltsitonin, C-reaktiv oqsil va CD64+ ning oshishi kasallikning og‘ir kechishi bilan bog‘liq bo‘ldi (p<0,001), limfopeniya esa adaptiv immunitetning buzilishini aks ettirdi (p<0,001). Fagotsitar faollik ham og‘ir holatlarda yuqori bo‘ldi (p<0,001). CD16+ o’zgarishi statistik ahamiyatga yetmadi, biroq ko‘rsatkichlarning oshishiga moyillik kuzatildi. Eng informativ markerlar kombinatsiyasi leykotsitlar soni, prokaltsitonin/CRP, CD64+, fagotsitoz va limfotsitlar miqdorini o‘z ichiga oldi. Xulosa. Yallig‘lanish va immunologik biomarkerlarning kompleks baholanishi bolalarda og‘ir KTP xavfini erta stratifikatsiya qilish uchun yuqori diagnostik ahamiyatga ega. Eng muhim prediktorlar leykotsitoz, limfopeniya, prokaltsitonin va C-reaktiv oqsilning oshishi, CD64+ ekspressiyasi hamda neytrofillarning fagotsitar faolligining kuchayishi bo‘ldi. Ushbu biomarkerlar panelini qo‘llash intensiv kuzatuv va terapiyaga muhtoj bemorlarni erta aniqlashga imkon beradi. CD16+ ning o‘rni qo‘shimcha tadqiqotlarni talab etadi.
kasalxonadan tashqarida orttirilgan pnevmoniya
7 ESHDAN 18 ESHGACHA BO‘LGAN BEMORLARDA TISHLASHNING HAR HIL TURLARIDA ZHAG ALVEOLAR O‘SIMTASINI CLINIC RENTGENOLOG O‘RGANISH
Ahamiyati. Jag‘ning ma'lum bir sohasidagi alohida tishlarning ortiqcha yoki kam yuklanishi bilan birga keladigan malokklyuziyalar alveolyar o‘simtada periodontal kasallikda kuzatiladiganlarga o‘xshash patologik o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun alveolyar o‘simtani turli yoshdagi va turli xil okklyuziya turlari bilan klinik va rentgenologik tekshirish katta ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotning maqsadi 7 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘smirlarda pastki jag‘ning alveolyar o‘simtasining normal tuzilishining klinik va rentgenologik yoshga bog‘liq xususiyatlarini o‘rganish edi. Tadqiqot materiallari va usullari. Ushbu ishni bajarishda biz alveolyar jarayonning klinik va rentgenologik tadqiqoti uchun 7 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan ortognatik tishlash bilan og‘rigan 600 kishini, chuqur kesuvchi tishlarning bir-biriga yopishishi bilan murakkablashgan yuqori jag‘ning haddan tashqari rivojlanishi bilan og‘rigan 50 kishini (prognatiya chuqur tishlash bilan birlashtirilgan), oldingi tishlar orasida aloqa bo‘lmagan yuqori jag‘ning haddan tashqari rivojlanishi bilan og‘rigan 42 kishini (prognatiya ochiq tishlash bilan birlashtirilgan), chuqur kesuvchi tishlarning bir-biriga yopishishi bilan og‘rigan 50 kishini (chuqur tishlash) va ochiq tishlash bilan og‘rigan 22 kishini tanladik. Ortognatik tishlash bilan og‘rigan 600 kishidan 160 kishi ikki marta, 29 kishi - birinchi tekshiruvdan 1-2-3-4 yil o‘tgach uch marta tekshirildi. Tadqiqot natijalari. Biz o‘rgangan to‘rt turdagi malokklyuziyada rentgenografik tasvirlardagi alveolyar jarayon tuzilishi asosan ortognatik malokklyuziya bilan bir xil. Faqat yuqori jag‘ rivojlangan va oldingi tishlar orasida aloqa bo‘lmagan (prognatizm ochiq tishlash bilan birgalikda) odamlarda g‘ovak tishlararo septa shaffofligining oshishi ko‘proq uchraydi (42 kishidan 25 tasida). Bu xususiyatlar faqat 12 yosh va undan katta yoshdagi odamlarda va faqat pastki jag‘ oldinga siljiganida oldingi tishlar orasida okklyuzion aloqa bo‘lmagan hollarda aniqlandi. Xulosa. Tish chiqishi paytida alveolyar o‘simtaning tuzilishi uning chiqishidan keyingi tuzilishidan farq qiladi. Tish chiqishi tugashi bilan tishlararo septa uchlari tuzilishidagi va g‘ovak tishlararo septa naqshidagi individual farqlar aniq bo‘ladi va ildiz shakllanishi tugashi bilan kortikal plastinka va periodontal bog‘lamning shakllanishi yakunlanadi.
KASALLIK FAOLLIGIGA QARAB, TIZIMLI BOSHLANGAN YUVENIL ARTRITLI BOLALARDA IMMUNOLOGIK PROFILNING XUSUSIYATLARI
Dolzarbligi. Sistem boshlanuvchi yuvenil artriti (SBYA) yuvenil artritning alohida autoimmun yallig’lanish subtipi bo‘lib, tizimli yallig‘lanish va qo‘shimcha bo‘g‘im tashqi belgilari, jumladan isitma, toshma va gepatosplenomegaliya bilan xarakterlanadi. Kasallik yallig’lanish sitokinlari (IL-1β, IL-6, IL-18) ishlab chiqarilishining buzilishi bilan kechadi, bu esa kasallik og‘irligini belgilaydi va asoratlar xavfini oshiradi. An’anaviy yallig‘lanish markerlari, jumladan eritrotsitlarning cho‘kishi tezligi (ECHT) va C-reaktiv oqsil (CRO), ko‘pincha kasallik faoliyatini aniq baholash uchun yetarli darajada bo’lmaydi. Shuning uchun sitokin profillarini o‘rganish va ishonchli immunologik biomarkerlarni aniqlash bolalarda SBYAni o‘z vaqtida diagnostika qilish, kasallik faoliyatini ob’ektiv baholash va individual davolash strategiyasini optimallashtirishda ayniqsa dolzarbdir, bu esa klinik natijalarni yaxshilash va kasallik prognozini aniqlashga yordam beradi. Tadqiqot maqsadi. Sistem boshlanuvchi yuvenil artriti (SBYA) bo‘lgan bemorlarda kasallik faoliyatiga qarab yuvyenil artritning kechish xususiyatlarini o‘rganish. Material va metodlar. Prospektiv kogort tadqiqoti 74 ta bolalardan iborat bo’lib (shulardan 44 tasi SBYA bilan) va 2021–2023 yillarda o‘tkazilgan. Diagnostika Xalqaro revmatologik assotsiatsiyalar ligasi (ILAR, 2001) mezonlariga muvofiq qo’yilgan. Immunologik tadqiqotlar yallig’lanish sitokinlari (IL-1, IL-6, IL-18, TNF-α) RANDOX biochip texnologiyasi yordamida, shuningdek, autoimmun markerlar (S-100, qondagi ferritin) ELISA usuli bilan Multiskan FS qurilmada RIPIATM klinik-laboratoriya bo‘limida amalga oshirilgan. Kasallik aktivligi Juvenile Arthritis Disease Activity Score 27 (JADAS27) shkalasi yordamida baholangan. Statistik tahlil StatPlus v8.0.3 va Microsoft Excel dasturlarida o‘tkazilgan; korrelyatsiyalar Spirmanning rang korrelyatsiya koeffitsienti bilan baholangan, farqlar p<0,05 da statistik jihatdan ahamiyatli hisoblangan. Natija. Olingan ma’lumotlar IL-1 va IL-6 o‘rtasida kuchli musbat korrelyatsiyani (rs = 0,89; p = 0,0000), IL-1 va S-100 o‘rtasida o‘rta darajadagi manfiy korrelyatsiyani (rs = –0,298; p = 0,59) va JADAS27 bilan zaif manfiy korrelyatsiyani (rs = –0,278; p = 0,067) ko‘rsatdi. IL-1 va TNF-α (rs = 0,15; p = 0,34) hamda IL-1 va ferritin (rs = 0,18; p = 0,24) o‘rtasida juda zaif musbat korrelyatsiya kuzatildi. Xulosa. SBYA yallig’lanish sitokinlari (IL-1, IL-6, IL-18) darajasi oshgan maxsus immunologik profil bilan xarakterlanadi, bu esa tizimli klinik belgilar va kasallik og‘irligini rivojlanishiga hissa qo‘shadi. IL-18 va ferritin darajalari o‘rtasidagi sezilarli musbat korrelyatsiya (rs = 0,46; p = 0,0019) ferritinning nafaqat yallig‘lanish ko‘rsatkichi, balki SBYA immunopatogenezida faol yallig’lanish mediator bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
sistem boshlanuvchi yuvenil artriti (SBYA)
BOLALARDA INFILTRATIV-YIRINGLI LARINGITNI ANTIBAKTERIAL DAVOLASH: MUAMMO VA ISTIQBOLLAR
Bolalarda kuzatiladigan infiltrativ-yiringli laringit yuqori nafas yo‘llarining klinik jihatdan eng ahamiyatli va potensial xavfli kasalliklaridan biri bo‘lib, u keskin darajadagi hiqildoq stenozi va yiringli-yallig‘lanish asoratlarining yuqori xavfi bilan tavsiflanadi. Kasallik etiologiyasining o‘zgarib borishi hamda antibiotiklarga chidamlilikning ortib borayotgani sharoitida optimal antibakterial terapiyani tanlash murakkab va bahsli masala bo‘lib qolmoqda. Ushbu sharhda bolalarda infiltrativ-yiringli laringitning etiologiyasi, patogenezi va klinik xususiyatlari bo‘yicha zamonaviy ilmiy ma’lumotlar tizimlashtirilgan, shuningdek, antibakterial preparatlarni oqilona qo‘llashning asosiy tamoyillari yoritilgan. Alohida e’tibor turli guruh antibiotiklaridan foydalanishning patogenetik asoslariga, ularning farmakokinetik xususiyatlariga hamda xos patogenlarga nisbatan faollik spektriga qaratilgan. Mikrob agentlarining ortib borayotgan rezistentligi, klinik amaliyotda antibiotiklarni noto‘g‘ri buyurish holatlarining davom etishi va bemorlarning yetarli darajada muvofiq bo‘lmasligi bilan bog‘liq muammolar tahlil qilingan. Peditriya amaliyotida antibakterial terapiyaning xavfsizligi, jumladan, nojo‘ya ta’sirlar xavfi, yoshga oid cheklovlar va mumkin bo‘lgan asoratlarni monitoring qilish zarurati alohida ko‘rib chiqilgan. Maqolada shuningdek kombinatsiyalangan davolashning zamonaviy yondashuvlari, jumladan, tizimli glyukokortikosteroidlar, yallig‘lanishga qarshi preparatlar, ingalyatsion terapiya hamda murakkab holatlarda jarrohlik aralashuvlarining o‘rni ko‘rib chiqiladi. Antibakterial terapiyani takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari – individual yondashuv asosidagi davolash sxemalarini ishlab chiqish va antibiotikrezistentlikni nazorat qilish dasturlarini kengaytirish – istiqbolli yo‘nalishlar sifatida belgilangan.
QISQA ZANJIRLI YOG‘ KISLOTALARINING ICHAK MIKROBIOTSENOZI HOLATINI BAHOLASHDA VA YURAKNING TUG‘MA NUQSONLARI BO‘LGAN BOLALARDA ULARNING DIAGNOSTIKASIDAGI ROLI
Annotatsiya. Yurak tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalar ichak disbakteriozi va ichak epiteliysining himoya funksiyasi buzilishiga yuqori sezuvchan kohortani tashkil etadi. Ushbu patofiziologik moyillik ichak tuzilmalarining anomal perfuziyasi yoki gipoksemiya bilan bog‘liq bo‘lib, bu past yurak chiqarishi yoki sianoz sharoitida namoyon bo‘ladi. Ichak mikrobiotasining eubiozi buzilishi tizimli yallig‘lanishni kuchaytirishi mumkin, bu esa ushbu guruh bemorlarning klinik natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Yurak tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalarda terapevtik strategiyalar va omon qolish ko‘rsatkichlarida sezilarli yutuqlarga qaramay, bog‘liq asoratlar chastotasi sezilarli bo‘lib qolmoqda, bu esa mikrobiomning yallig‘lanish jarayonlari patogenezidagi roli haqidagi savollarni tug‘diradi.Ishning maqsadi: xorijiy va mahalliy tadqiqotlar ma’lumotlari bo‘yicha yurak tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalarda ichak mikrobiotsenozi holatini baholashda qisqa zanjirli yog‘ kislotalarining xususiyatlari, xossalari, mexanizm roli va diagnostika usullarini tahlil qilish. Material va metodlar: belgilangan muammo bo‘yicha adabiyotlarning tizimli tahlili Pubmed, Medline, elibrary, Scopus, Web of Science va Cochrane Library elektron ma’lumotlar bazalaridan foydalangan holda o‘tkazildi. Natijalar va muhokama: olingan ma’lumotlar yurakning tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalarda ichak mikrobiotasining xususiyatlari va tarkibi haqida kompleks tasavvur hosil qiladi. Ular mikrobiotani alohida organ sifatida emas, balki organizmning barcha fiziologik tizimlari bilan o‘zaro ta’sirni qo‘llab-quvvatlaydigan va gomeostazni saqlashda, ichki va tashqi muhitning o‘zgaruvchan sharoitlariga moslashish ko‘rsatkichlari zaxirasida asosiy rol o‘ynaydigan integral tizim sifatida o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi. Davolashdagi yutuqlarga qaramay, yurakning tug‘ma nuqsonlari bolalar o‘limining asosiy sababi bo‘lib qolayotganligi aniqlandi. Yurakning tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalarda yallig‘lanish va past yurak chiqarishi klinik natijalarni yomonlashtiruvchi asosiy patofiziologik omillardir. Ushbu holatlar ichak mikrobiomining disbioziga yordam beradi, bu esa atsetat, propionat va butirat kabi qisqa zanjirli yog‘ kislotalari ishlab chiqarilishining kamayishiga olib keladi. Foydali mikrofloraning asosiy metabolitlari bo‘lib, ular ichak gomeostazini saqlash, shu jumladan hujayra metabolizmi, to‘siq funksiyasi va tizimli ta’sir uchun juda muhimdir. Ushbu nuqsonlari bo‘lgan bolalarda aniqlangan disbioz gipoksiya, stress, antibiotiklar va oziqlanish omillari bilan bog‘liq bo‘lib, bu butirat va propionatning kamayishiga olib keladi. Gaz xromatografiyasi-mass-spektrometriya qisqa zanjirli yog‘ kislotalarini diagnostika qilish uchun samarali usuldir. Yurak nuqsonlari bo‘lgan bolalarda qisqa zanjirli yog‘ kislotalari profilini kompleks baholash diagnostikani, prognozlashni va mikrobiomni tuzatishga va natijalarni yaxshilashga qaratilgan terapevtik yondashuvlarni optimallashtirish uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Xulosa: yurak tug‘ma nuqsonlari va mikrobiom o‘rtasidagi potentsial o‘zaro ta’sirlar tasvirlangan, asosiy signal mexanizmlari muhokama qilingan, shuningdek, istiqbolli tadqiqot yo‘nalishlari va fundamental ilmiy ma’lumotlarni terapevtik jihatdan qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
YUVENIL ARTRIT BILAN KASALLANGAN BOLALARDA KARDIOVASKULYAR BUZILISHLAR: YANGILISH FAOLLIGI VA KASALLIK DAVOMIYLIGINING AHAMIYATI
Ahamiyati. Yuvenil artrit bilan kasallangan bemorlarda yallig‘lanish jarayonining faolligi va immunologik buzilishlar, shuningdek, dori-darmon terapiyasi ta’sirida kuzatiladigan yurak-qon tomir tizimi zararlanishlari prognozining yomonlashuvi va nogironlik xavfining ortishida yetakchi omillardan biri sifatida qaraladi. Bunday buzilishlarning klinik namoyon bo‘lishi ko‘pincha asosiy kasallik belgilariga o‘xshab ketadi, bu esa tashxis qo‘yishda kechikishga olib keladi. Shu bois, ushbu toifadagi bemorlarda kardiovaskulyar buzilishlarning xususiyatlarini batafsil o‘rganish zaruriyati tug‘iladi. Tadqiqot maqsadi. Yuvenil artrit bilan kasallangan bemorlarda yallig‘lanish jarayoni faolligi va kasallik davomiyligining yurak-qon tomir buzilishlarining rivojlanishiga ta’sirini baholash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga 2 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 80 nafar YuA bilan og‘rigan bemor kiritildi. Ulardan 50 nafari – tizimli boshlanuvchi yuvenil artrit bilan kasallangan, 30 nafari esa – bo‘g‘im shaklidagi kasallikka ega bo‘lganlar. Klinik, instrumental hamda laboratoriya usullari qo‘llanildi. Ma’lumotlarni statistik qayta ishlash uchun IBM SPSS Statistics v.26 dasturi ishlatildi. Natijalar. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, tizimli shaklda yurak-qon tomir buzilishlari bo‘g‘im shakliga nisbatan uchrash chastotasi ko’proq. Tadqiqot natijasida tipik kardiovaskulyar buzilishlar aniqlandi: surunkali yurak yetishmovchiligi, miokardni qayta tuzilishi (remodellanishi), aritmiyalar, yurak o‘tkazuvchi tizimi blokadalari, chap qorincha gipertrofiyasi va qisqaruvchanlik funksiyasining pasayishi. Buzilishlar chastotasi bilan yallig‘lanish faolligi va kasallik davomiyligi o‘rtasida ishonchli bog‘liqlik qayd etildi. Xulosa. TBYuA bilan og‘rigan bolalarda kardiovaskulyar buzilishlar bo‘g‘im shakliga nisbatan tez-tez aniqlanadi. Yuvenil artritning yuqori yallig‘lanish faolligi va progressiv kechishi yurakning struktur-funksional o‘zgarishlari – miokardni qayta tuzilishi, o‘tkazuvchanlik buzilishlari va klapan disfunksiyalarining shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq.
BOLALARDAGI TURLI POLINEYROPATIYALAR TASHXISOTIDA MULTIMODAL YENDOSHUV
Dolzarbligi: Bolalardagi polinevropatiyalar turli xil sabablar, yoshga xos klinik ko‘rinishlar va maxsus baholash usullarini talab qilishi tufayli tashxis qo‘yishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Klinik baholash, elektrofiziologiya, laboratoriya tekshiruvlari va tasvirlash usullarini o‘z ichiga olgan ko‘p qirrali diagnostika yondashuvi aniq tashxis qo‘yish va davolash uchun juda muhimdir. Maqsad: Bolalar polinevropatiyalarini aniqlashda tuzilmaviy ko‘p qirrali tashxislash yondashuvining samaradorligini baholash va turli usullarning tashxislash natijadorligini aniqlash. Tadqiqot materiallari va usullari: Farg‘ona viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida polinevropatiyaga shubha qilingan 85 nafar pediatrik bemorda (0-18 yosh oralig‘ida) retrospektiv tahlil o‘tkazildi. Diagnostika protokoli keng qamrovli klinik baholash, nerv o‘tkazuvchanligini tekshirish (NKS) va elektromiografiya (EMG), maqsadli laboratoriya tekshiruvlari, neyrotasvirlash va ko‘rsatma bo‘lganda genetik tekshiruvlarni o‘z ichiga olgan. Tadqiqot natijalar: 78 nafar bemorda (91,8%) aniq tashxis qo‘yildi. Eng keng tarqalgan sabablar irsiy neyropatiyalar (34,1%), immunitet bilan bog‘liq yallig‘lanish neyropatiyalari (28,2%) va metabolik o‘zgarishlar (15,3%) edi. Nerv o‘tkazuvchanligini o‘rganish eng yuqori tashxislash natijasini ko‘rsatdi (89,4%), keyingi o‘rinlarda maqsadli genetik tekshiruvlar (irsiy holatlarda 72,3%) va laboratoriya tekshiruvlari (68,2%) turadi. Xulosalar: Tuzilgan ko‘p usullik yondashuv bolalardagi polinevropatiyalarni aniqlash aniqligini sezilarli darajada oshiradi. Elektrofiziologik tekshiruvlarni erta qo‘llash, maqsadli laboratoriya va genetik sinovlar bilan birgalikda, o‘z vaqtida tashxis qo‘yish va tegishli choralar ko‘rishni ta’minlaydi.
OILAVIY SIL O‘CHOQLARIDA YASHOVCHI BOLALARDA LATENT SIL INFEKTSIYASINING FAOL SILGA O‘TISHINING XAVF OMILLARI TAHLILI
Mavzuning dolzarbligi. JSST ta’rifiga ko‘ra, latent sil infeksiyasi (LSI) — bu Mycobacterium tuberculosis ning klinik belgilar bo‘lmagan holda saqlanish holati bo‘lib, faqat immunologik testlar yordamida aniqlanadi. Mutaxassislarning baholashicha, dunyo aholisining chorak qismi LSI bilan zararlangan, uni butun umr davomida faollashish xavfi 5–15% ni tashkil etadi. Bu xavf, ayniqsa, zararlanishdan keyingi dastlabki besh yil ichida va ko‘proq bolalik davrida yuqori bo‘ladi. 2015 yildan keyingi global silga qarshi kurash strategiyasi sharoitida LSI ni erta aniqlash va oldini olish kasallikning yangi holatlarini bartaraf etishda muhim omil sifatida qaraladi. Biroq, hozirga qadar bolalarda latent va aktiv sil shakllarini diagnostika qilish hamda differensial ajratish uchun “oltin standart” mavjud emas. Tadqiqot maqsadi. Bolalarda latent sil infeksiyasi rivojlanishi va aktiv sil kechishining anamnestik hamda ijtimoiy ko‘rsatkichlarini o‘rganish. Tadqiqot materiallari va usullari. Tadqiqot xalqaro STROBE standartiga muvofiq retrospektiv-prospektiv kohort ko‘rinishda olib borildi. Jami 60 nafar bola tanlab olindi, ular ikki guruhga bo‘lindi: 1-guruhga latent sil infeksiyasi tashxisi qo‘yilgan 40 nafar bola, 2-guruhga esa aktiv sil tashxisi qo‘yilgan 20 nafar bola kiritildi. Tadqiqot natijalari. Aniqlanishicha, silning faollashuvida asosiy ijtimoiy xavf omillari — kam ta’minlangan, ko‘p bolali va to‘liq bo‘lmagan oilalarda yashash, nosoz turmush sharoitlari, ota-onalarning past ma’lumot darajasi, ularning ishsizligi va zararli odatlari hisoblanadi. Biologik omillar qatoriga tug‘ilishdagi past tana vazni, perinatal markaziy asab tizimi shikastlanishlari, erta yoshdagi kamqonlik, shuningdek surunkali hamroh kasalliklar (glist invaziyalari, gastroenterologik va endokrin buzilishlar, miopiya, revmatizm) kiradi. Epidemiologik omillardan esa bakterioviylovchilar bilan kontakt, kimyoprofilaktikaning yo‘qligi, o‘choqlarda sanitariya qoidalariga rioya qilinmasligi, OITS bilan yashovchi oilalarda istiqomat qilish va o‘tkazilgan COVID-19 qayd etildi. Xulosalar. Shunday qilib, tadqiqot bolalarda latent sil infeksiyasi faollashuvi xavfi ko‘p omillilikka ega ekanini tasdiqladi. Unda ijtimoiy, biologik va epidemiologik komponentlar muhim rol o‘ynaydi. Mualliflar xavf omillarini kompleks baholash va ularni latent hamda aktiv shakllar uchun asosli tarzda ajratish zarurligini ta’kidlashadi, bu esa profilaktika, erta diagnostika va xavf guruhidagi bolalarni oqilona kuzatishda amaliy ahamiyatga ega.
BASHLANGICH MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA ORTIQCHA TANA OG'IRLIGIDA YURAK-QON TOMIRLAR TIZIMI HOLATI
Dolzarbligi. Bolalar va o‘smirlar populyatsiyasida semizlik muammosi nafaqat pediatrik, balki kardiologik muammo sifatida ham namoyon bo‘ladi, chunki ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan bolalar va o‘smirlarda arterial gipertenziya, dislipidemiya, insulinga rezistentlik va miokard remodellanishining dastlabki belgilari sezilarli darajada tez-tez aniqlanadi, bu esa yoshlik davrida yuqori yurak-qon tomir xavfini shakllantirishga yordam beradi. Xususan, metabolik sindromli turli yoshdagi maktab o‘quvchilarida yurak qon-tomir kasalliklarining rivojlanish ehtimoli ushbu sindrom bo‘lmagan tengdoshlariga nisbatan 14 baravar, qandli diabet esa 11 baravar yuqori. Tadqiqotning maqsadi. Ortiqcha tana vazni bo‘lgan bolalarda yoshga qarab (7-10 yosh) yurak-qon tomir tizimi funksional buzilishlarining kechish xususiyatlarini o‘rganish. Materialы i metodы issledovaniya. Tekshiruv shahar o‘smirlar markazida o‘tkazildi. Tadqiqotda ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan 50 nafar bola, ortiqcha tana vazniga ega bo‘lmagan 30 nafar bola ishtirok etdi. Tadqiqot natijalari. TVI bo‘yicha asosiy guruhda ortiqcha tana vazni (+2 SD) o‘g‘il bolalarda 93,3% va qiz bolalarda 94,2% aniqlandi, ortiqcha tana vazni xavfi (+1 SD) o‘g‘il bolalarda 6,7% va qiz bolalarda 5,8% ni tashkil etdi, vaznning oshishi va nazorat guruhida bo‘yning o‘sishi kuzatilmadi. Asosiy guruhdagi ota-onalar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnoma ma’lumotlariga ko‘ra, bolalarda turli patologiyalar bo‘yicha irsiyat og‘irlashganligi aniqlandi, ular orasida yurak-qon tomir tizimi patologiyalari 72% (yurak ishemik kasalligi, arterial gipertenziya, yoshligida infarktni boshdan kechirganlar), qandli diabet 2-turi - 16,7%, endokrin patologiyalar - 42% (gipo va giperterioz va boshqalar). Yondosh kasalliklar orasida asosiy guruhdagi bolalarda surunkali tonzillit 91,0%, nazorat guruhida 59,9%, kamqonlik 1-guruhdagi bolalarda 78,2%, 2-guruhda 39,9% uchrab, ishonchli ko‘rsatkichni (p<0,001) ko‘rsatdi, somatoform vegetativ disfunksiya 1-guruhdagi bolalarda 51,4%, 2-guruhda 5,8% uchrab, ishonchli ko‘rsatkichni ko‘rsatdi. biliar yo‘l patologiyasi kasalliklari 59,2% ga qarshi 33,3%. Ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan 1-guruh bolalari normal tana vazniga ega bo‘lgan bolalarga qaraganda ko‘proq yondosh kasalliklarga ega edilar. EKG tahlili shuni ko‘rsatdiki, 1-guruh bolalarida sinus taxikardiyasi (15,2% ga qarshi 4,4%, bu ishonchlilikni ko‘rsatdi (r>0.05)) va bradikardiya (20,0% ga qarshi 10,8%), sinus aritmiyasi (19,0% ga qarshi 10,8%), Gis tutami o‘ng oyoqchasining to‘liq bo‘lmagan blokadasi (13,3% ga qarshi 7,4%), AV o‘tkazuvchanligining sekinlashishi (9,0%) va ritm yetakchisining migratsiyasi (5,6%) faqat 1-guruhda, ekstrasistoliya (7,3% ga qarshi 2,5%) aniqlandi. Xulosa. Ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan bolalarda uyquning buzilishi, yurak sohasidagi og‘riqlar, jismoniy zo‘riqish paytida nafas qisilishi, bosh og‘rig‘i va bosh aylanishi kabi shikoyatlar sezilarli darajada ko‘proq qayd etiladi, bu semizlikning yurak-qon tomir tizimining funksional holatiga salbiy ta’sirini tasdiqlaydi. EKG ma’lumotlariga ko‘ra, bunday bolalarda ritm va o‘tkazuvchanlik buzilishlari aniqlangan, ular orasida AV o‘tkazuvchanligining sekinlashishi, ritm yetakchisining migratsiyasi va ekstrasistoliya sezilarli darajada tez-tez uchraydi. Ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan bolalarda jismoniy zo‘riqishga gemodinamik reaksiyalarning tabiati qon aylanishining giperdinamik turi ustunligi bilan belgilanadi, ularning normal tana vazniga ega tengdoshlarida esa normotonik turi ko‘proq kuzatiladi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, bolalarda ortiqcha tana vazni bolalik davrida yurak-qon tomir xavfini shakllantirishning muhim omili bo‘lib, o‘z vaqtida tashxis qo‘yish, oldini olish va tuzatishni talab qiladi.
BOLALARDA O‘TKIR OSTI SKLEROZLANUVCHI PANENSEFALITNING DIFFERENSIAL TASHXISI UCHUN NEYROFIZIOLOGIK VA PARAKLINIK MA’LUMOTLARNI INTEGRATSIYALASH
Mavzuning dolzarbligi. O‘tkir osti sklerozlovchi panensefalit (O‘SSP) bolalarda qizamiq virusining doimiy infeksiyasi natijasida kelib chiqadigan og‘ir progressiv ensefalopatiya bo‘lib qolmoqda. Aniq differensial tashxis qo‘yish uchun klinik, neyrofiziologik va paraklinik ma’lumotlarni uyg‘unlashtirish talab etiladi. Tadqiqot materiallari va usullari. Ushbu tadqiqotda 2019-2024-yillar mobaynida Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi va Bolalar milliy tibbiyot markazida davolangan 180 nafar O‘SSP bilan og‘rigan bolalar tahlil qilindi. Ma’lumotlarga demografik ko‘rsatkichlar, emlash holati, kasallikning og‘irlik darajasi, elektroensefalografiya (EEG) va magnit-rezonans tomografiya (MRT) natijalari kiritildi. EEGning xos davriy komplekslari va MRTda oq modda o‘zgarishlari klinik bosqich va funksional pasayish bilan kuchli korrelyatsiyaga ega edi. Emlash qamrovi past (40%) bo‘lib, bu qizamiq bilan bog‘liq asoratlarga doimiy moyillikni ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, EEG, MRT va orqa miya suyuqligidagi antitanachalarni tekshirishni birlashtirish tashxis ishonchliligini oshiradi va O‘SSPni boshqa o‘xshash nevrologik holatlardan farqlashga yordam beradi. Ko‘p qirrali baholash orqali kasallikni erta aniqlash o‘z vaqtida davolash, maslahat berish va klinik sinovlarga jalb qilish uchun juda muhimdir. Xulosa. Emlash strategiyalarini kuchaytirish va standartlashtirilgan tashxis protokollarini joriy etish kasallik tarqalishini kamaytirishi va natijalarni yaxshilashi mumkin.
BOLALARDA SEMIZLIK VA ORTIQCHA VAZN ERTA YURAK-QON TOMIR BUZILISHLARINING PREDIKTORLARI SIFATIDA
Mavzuning dolzarbligi. Bolalarda ortiqcha vazn va semizlik zamonaviy pediatriya va sog‘liqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda bu holatlarning ko‘payishi turmush tarzining o‘zgarishi, jismoniy faollikning pasayishi va ovqatlanish xarakterining o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bolalikdagi semizlik nafaqat metabolik buzilishlar, balki yurak-qon tomir kasalliklarining erta rivojlanishi bilan ham bog‘liq. Xususan, tana vazni indeksining oshishi arterial gipertenziya va yurakning elektrofiziologik ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq. Maktab yoshidagi bolalarda bu bog‘liqliklarni o‘rganish muhim prognostik ahamiyatga ega bo‘lib, erta profilaktika choralarini ishlab chiqish imkonini beradi. Tadqiqotning maqsadi. 7 yoshli bolalarda ortiqcha tana vazni va semizlikning arterial bosim ko‘rsatkichlari va elektrokardiografik xususiyatlariga ta’sirini aniqlash. Tadqiqot materiallari va usullari. 7 yoshli 120 nafar bolalarni qamrab olgan ko‘ndalang tadqiqot o‘tkazildi. Barcha ishtirokchilar uch guruhga bo‘lingan: normal tana vazni (n=67), ortiqcha vazn (n=29) va semizlik (n=24). Tekshiruv antropometrik o‘lchovlar, JSST standartlariga muvofiq TVI va SDSni hisoblash, sistolik va diastolik darajalarni aniqlash bilan qon bosimini uch marta o‘lchash, shuningdek, standart 12 kanalli elektrokardiogrammani qayd etishni o‘z ichiga olgan. Statistik ishlov berish uchun tavsifiy statistika, Styudentning t-mezoni, Mann-Uitni mezoni va korrelyatsion tahlil (Pearson, Spearman) usullaridan foydalanilgan. P<0,05 darajasi ahamiyatli deb hisoblandi. Tadqiqot natijalari. Semizligi bo‘lgan bolalarda sistolik va diastolik qon bosimi ko‘rsatkichlari normal TVI bo‘lgan bolalarga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan (p<0,01). EKG tahlili shuni ko‘rsatdiki, yurak faoliyatining funksional buzilishlari chastotasi tana vaznining o‘sishiga mutanosib ravishda oshdi: normal vaznda 40,3% dan semiz bolalarda 70,8% gacha. Qorinchalarning erta repolyarizatsiyasi sindromi, sinus taxikardiyasi va qorincha ichi o‘tkazuvchanligining nospetsifik buzilishlari eng ko‘p uchradi. TVI va arterial qon bosimi darajasi o‘rtasida (r=0,42; p<0,01), shuningdek TVI va EKGda funksional o‘zgarishlar mavjudligi o‘rtasida (r=0,36; p<0,05) musbat korrelyatsion bog‘liqlik aniqlandi. Xulosa. Kichik maktab yoshidagi bolalarda ortiqcha tana vazni va semizlik arterial qon bosimining sezilarli darajada oshishi va funksional elektrokardiografik buzilishlar chastotasining oshishi bilan bog‘liq. Ushbu o‘zgarishlar kelajakda yurak-qon tomir patologiyasi shakllanishining dastlabki prediktori sifatida qaralishi mumkin. Olingan natijalar ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan bolalarda arterial qon bosimi va elektrokardiografik ko‘rsatkichlarni muntazam ravishda monitoring qilish, shuningdek, erta yoshda ovqatlanishni normallashtirish va jismoniy faollikni oshirishga qaratilgan kompleks profilaktika chora-tadbirlarini amalga oshirish zarurligini ko‘rsatadi.
SHIZOFRENIYANING BOLALIK VA O‘SMIRLIK DAVRIDA BOSHLANISHI NOQULAY PROGNOSTIK BELGI SIFATIDA (O‘zbekiston Respublikasi Farg‘ona vodiysining ijtimoiy-iqtisodiy sharoitini epidemiologik o‘rganish natijalari asosida)
Tadqiqotning dolzarbligi. Bolalik va o‘smirlik davrida boshlanadigan shizofreniya kasallikning kechishi va oqibatiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy salbiy prognostik omillardan biridir. Farg‘ona vodiysi sharoitida bu muammo erta boshlanishning yuqori ko‘rsatkichi tufayli ayniqsa dolzarbdir. Tadqiqotning maqsadi Farg‘ona vodiysi sharoitida shizofreniyaning erta boshlanish xususiyatlarini aniqlash, uning prognostik ahamiyatini asoslash va erta aniqlash hamda oldini olish dasturlari uchun ustuvor yo‘nalishlarni shakllantirishdan iborat. Tadqiqot materiallari va usullari. Farg‘ona vodiysida 1984-2024-yillar davomida qayd etilgan 1087 ta shizofreniya holati retrospektiv tahlil qilindi. Bemorlar kasallikning boshlanish yoshi bo‘yicha taqsimlandi (20 yoshgacha, 21-29, 30-39, 40 va undan yuqori). Kasallikning kechishiga yosh va yondosh omillarning (irsiyat, tashqi ta’sirlar, shizoid premorbid) ta’sirini baholash uchun statistik usullar qo‘llanildi. Tadqiqot natijalari. Deyarli 44% holatlarda kasallik 20 yoshgacha boshlangan, bu 40 yil davomida barqaror ko‘rsatkich bo‘lib qolmoqda. Erta boshlanish uzoqroq davom etadigan xurujlar, remissiya sifatining pasayishi va ijtimoiy moslashuvning yomonlashuvi bilan bog‘liq. Irsiy moyillik va shizoid premorbid og‘irroq kechish va to‘liq bo‘lmagan remissiyalar bilan bog‘liq, tashqi omillar esa prognozni yaxshilash tendensiyasini ko‘rsatadi. Kasallikning 30-39 yoshda boshlanishi holatlarining statistik jihatdan sezilarli o‘sishi qayd etilgan. Xulosa. Shizofreniyaning erta yoshda boshlanishi barqaror salbiy prognostik belgi bo‘lib, erta aniqlash va kompleks psixologik-ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqishni talab etadi. Irsiy moyillik va shizoid premorbid bilan og‘rigan bemorlarga alohida e’tibor qaratish lozim. Zamonaviy davolash usullari kasallikning kechishini yaxshilashga yordam beradi, ammo qo‘shimcha profilaktika choralari zarur.
TUG‘MA YURAK NUQSONI BO‘LGAN BOLALARDA KASALLANISHNING KLINIK XUSUSIYATLARI VA TUZILISHI
Mavzuning dolzarbligi. Tug‘ma yurak nuqsonlari (TYN) bolalarda eng ko‘p uchraydigan tug‘ma rivojlanish anomaliyalari guruhini tashkil etadi hamda neonatal va chaqaloqlik davridagi o‘lim sabablarining yetakchi o‘rinlaridan birini egallaydi. Jahon statistik ma’lumotlariga ko‘ra, TYN chastotasi har 1000 tirik tug‘ilgan bolaga 6 dan 10 tagacha holatni tashkil etadi. Hozirgi kunda kardiokirurgiya va neonatologiyaning rivojlanishi sharoitida bolalarda TYNni klinik, laborator va instrumental ko‘rsatkichlar asosida o‘z vaqtida aniqlash kasallik prognozini baholash, davolash taktikasini tanlash va asoratlarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotning maqsadi. Yosh bolalarda turli og‘irlikdagi tug‘ma yurak nuqsonlari bo‘lgan holatlarda klinik belgilar, jismoniy rivojlanish, laborator va instrumental ko‘rsatkichlarning o‘ziga xos xususiyatlarini baholash. Tadqiqot materiallari va usullari. Tadqiqotga Toshkent pediatriya tibbiyot instituti kardiokirurgiya bo‘limida tekshiruv va davolanishdan o‘tgan 49 nafar bola kiritilgan. Bolalarning yoshi bir necha haftadan 3 yoshgacha bo‘lgan. Barcha bemorlarga kompleks klinik-instrumental tekshiruv o‘tkazilgan: anamnez to‘plash, umumiy ko‘rik, antropometriya (bo‘y, tana vazni, tana massasi indeksi), laborator tahlillar (umumiy va biokimyoviy qon tahlili, gemoglobin darajasi, oqsil va elektrolit ko‘rsatkichlari), shuningdek, instrumental usullar — elektrokardiografiya (EKG), exokardiografiya (EKO), ko‘krak qafasi rentgenografiyasi va ko‘rsatmalarga ko‘ra qorin bo‘shlig‘i UTT. Yurak yetishmovchiligi darajasi R. Ross tasnifiga (Ross, 1992) muvofiq aniqlangan. Tadqiqot natijalar. Tekshirilgan bolalar orasida eng ko‘p uchraydigan TYN — qorinchalararo to‘siq nuqsoni (QTSN) bo‘lib, 46,9% hollarda aniqlangan. Ikkinchi o‘rinda bo‘lmachalararo to‘siq nuqsoni va ochiq arterial yuli kuzatilgan. Izolyatsiyalangan nuqsonlar 51% hollarda, kombinatsiyalanganlari esa 47% hollarda qayd etilgan, bu esa erta yoshdagi bolalarda yurakning murakkab anomaliyalarining keng tarqalganligini ko‘rsatadi. O‘pka gipertenziyasi (O‘G) 57,1% bolalarda, asosan, katta shuntlar va kombinatsiyalangan nuqsonlar bilan kechgan holatlarda aniqlangan. Jismoniy rivojlanishdan orqada qolish aksariyat o‘g‘il bolalarda qayd etilgan bo‘lib, bu holat surunkali gipoksiya va jismoniy yuklamaga past bardoshlilik bilan izohlanadi. Barcha bemorlarda anemiya aniqlangan, bu esa kislorod tashish funksiyasining buzilishi va organizmning gipoksiyaga moslashuv reaksiyasini aks ettiradi. 26,5% bolalarda o‘pkada dimlanish belgilar, 10,2% hollarda esa me’da-ichak va siydik chiqarish tizimi kasalliklari aniqlangan. Xulosa. Yosh bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlari jismoniy rivojlanishning pasayishi, anemiya, o‘pka gipertenziyasi va kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarining yuqori chastotasi bilan kechadi. Yurak yetishmovchiligi darajasi har doim ham nuqson aniqlangan yosh bilan bog‘liq emas, bu esa bemorlarni kompleks tekshirish va kuzatish zarurligini ko‘rsatadi. Klinik, laborator va instrumental o‘zgarishlarni o‘z vaqtida aniqlash kasallik prognozini baholash, jarrohlik tuzatish rejasini ishlab chiqish va asoratlar xavfini kamaytirishga imkon beradi.
SEMIZLIK BILAN OG'RIGAN BOLALARDA METABOLIK SINDROMNING RIVOJLANISHIDA YY3-36 PEPTIDINING ROLI
Mazkur maqolada bolalarda oziqlanish xususiyatlarini tartibga solishda yetakchi rol o‘ynaydigan YY-36 peptidini o‘rganish bo‘yicha ma'lumotlar keltirilgan. Ushbu peptid ingichka va yo‘g‘on ichakning distal qismidagi L-hujayralar tomonidan sintezlanadi, ovqat qabul qilingandan so‘ng qonga tushadi va anoreksigen gormon hisoblanadi. Tadqiqot natijalari pediatr shifokorlar, umumiy amaliyot shifokorlari va bolalar endokrinologlari amaliy faoliyatiga keng joriy etish uchun tavsiya etiladi. Tadqiqot maqsadi: Semizlik fonida bolalarda metabolik sindrom rivojlanishida YY3-36 peptidining rolini aniqlash. Materiallar va usullar: yog‘ massasi abdominal tipda taqsimlangan, yoshi va jinsi bo‘yicha bel aylanasi 90-percentildan yuqori ekzogen-konstitutsional semizligi bo’lgan 108 nafar bola tekshirildi. Taqqoslash uchun tana vazni normal bo‘lgan 76 nafar bola o‘rganildi. Antropometrik, biokimyoviy, immunoferment tadqiqotlar o‘tkazildi, qon zardobida YY3-36 peptidi darajasi aniqlandi. Metabolik sindrom tashxisi mezonlariga ko‘ra abdominal tipdagi semizligi bo’lgan bolalarda metabolik sindrom uchrash chastotasi, uning shakllari va kombinatsiyalari baholandi. Tadqiqot natijalari: Semizligi bo’lgan bolalarda YY3-36 peptidi darajasini o‘rganishda abdominal tipdagi semizlikli bolalarda uning sezilarli darajada pastligi (72,13 pg/ml) aniqlanib, bu ko‘rsatkich nazorat guruhiga nisbatan ancha past bo‘ldi (105,39 pg/ml; r<0,001). Ichak neyroregulyator peptidi YY3-36 ishlab chiqarilishining jinsiy farqlarini baholashda o‘g‘il bolalarda darajaning yanada pasayishi kuzatildi, bu esa visseral yog‘ to‘planishi fonida o‘g‘il bolalarda peptid ishlab chiqarilishining kuchliroq buzilganligini ko‘rsatdi. Tadqiqotda bolaning yoshi oshishi bilan peptid darajasi pasayish tendensiyasi qayd etildi; 16–18 yoshli bolalarda YY3-36 darajasi 10–15 yoshli bolalarga qaraganda pastroq bo‘ldi. Nazorat guruhida bunday yoshga oid dinamika kuzatilmadi. Abdominal semizlik davomiyligi oshishi bilan ichak neyroregulyator peptid YY3-36 darajasi bosqichma-bosqich kamayishi aniqlanib, bu ehtimoliy ravishda ovqatlanish xususiyatlarining buzilishining kuchayishi bilan bog‘liq bo’ldi. Abdominal semizligi bo’lgan barcha bolalarda YY3-36 darajasi past bo‘lib, bu metabolik sindrom shakllanishida ovqatlanish xususiyatlarining buzilishi muhim omil ekanligini ko‘rsatdi; eng past ko‘rsatkichlar to‘liq metabolik sindromli bolalarda qayd etildi. Hozirgi paytda YY3-36 darajasini patologik holatlarni, jumladan, semizligi bo’lgan bolalardagi metabolik sindromni diagnostika qilish mezoni sifatida talqin qilish bo‘yicha aniq mezonlar mavjud emas. Shu sababli abdominal semizligi bo’lgan bolalarda metabolik sindrom diagnostikasida YY3-36 peptidining chegaraviy daragasi aniqlandi. AUC-ROC tahlilida peptid YY3-36 darajasining AUC maydoni ≤71,600 bo‘lgan chegaraviy qiymatda sezilarli diagnostik darajaga erishdi: sezgirlik 84,2% va spetsifiklik 73,4% (AUC=0,856). Xulosalar: Tadqiqotlar YY3-36 peptidi ishlab chiqarilishining buzilishi bolalarda abdominal semizlik rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. O‘tkazilgan ish metabolik sindrom bo’lgan bolalarda ushbu ovqatlanish gormonining ishlab chiqarilishi keskin kamayishini tasdiqladi, bunda eng yuqori darajadagi buzilish to‘liq metabolik sindromga ega o‘g‘il bolalarda kuzatildi.
BOLALARDA MELKERSSON-ROZENTAL SENDROMI ORFAN KASALLIK SIFATIDA: TARQALISHI, KLINIKSI VA DAVOLASH USULLARI
Ushbu maqolada mualliflar o'zlarining amaliyotlariga, amaliyotdan olingan holatlarga murojaat qilib, bolalarda kam uchraydigan sindrom - Melkersson-Rosenthal haqida ma'lumot beradilar. O'zlarining klinik kuzatishlari, instrumental va laboratoriya tadqiqotlari natijalariga ko'ra sindromning klinik va diagnostik mezonlari tavsiflanadi. Kam uchraydigan Melkersson-Rozental sindromi haqida tarixiy va zamonaviy adabiy ma'lumotlar keltirilgan. Mualliflarning ta'kidlashicha, kasallik bolalikdan o'smirlik davriga o'tish davrida boshlanadi va davolanishdan keyin kasallikning rivojlanishi sekinlashadi, lekin to'xtamaydi, bu ham pediatrlar, ham umumiy amaliyot shifokorlari tomonidan diqqat bilan kuzatilishini talab qiladi.
PEDIATRA AMALIYATIDA O‘TKIR RESPIRATOR INFEKTSIONLARNING ANTIBIOTIK TERAPIYASINI ZAMONAVIY STRATEGIYASI
Rezyume. Mamlakatimizda bolalar aholisi orasida o'tkir respirator patologiya bolalar kasallanishning asosiy sabablaridan biri bo'lib qolmoqda. Ushbu adabiyotlar sharhi bo’lgan maqolada pediatrik bemorlarda nafas yo'llarining kasalliklarini antibakterial davolashga zamonaviy yondashuvlar yoritilgan. Materiallar va usullar. Tahlil so‘nggi 10 yil ichida PubMed, Scopus va eLibrary ma’lumotlar bazalaridagi joriy nashrlarni ko‘rib chiqish asosida o‘tkazildi. Zamonaviy ilmiy ma'lumotlarni tahlil qilish asosida nafas yo'llari kasalliklarida antibakterial preparatlarni tanlashga ta'sir qiluvchi asosiy omillar aniqlanadi. Hulosalar: Pediatriyada antibiotiklarni asossiz qo’llanilishining asosiy sabablari orasida shifokorlar tomonidan giper-tashxis qo'yish, ota-onalarning umidlarini qondirish istagi va klinik yaxshilanishga erishishni tezlashtirish istagi kiradi. Shuningdek, pediatriyada noratsional antibiotik terapiyasi fonida kassalik prognozni yomonlashtiradigan omillar aniqlangan.
BOLALARDA ATOPIK DERMATIT DIAGNOSTIKASIDA DERMATOSKOPIYANING AHAMIYATI
Kirish: Atopik dermatit (AD) – bolalarda uchraydigan surunkali yallig‘lanishli teri kasalligi bo‘lib, genetik, immunologik va atrof-muhit omillari bilan bog‘liq. Uning klinik ko‘rinishlari turlicha: eksudativ, eritematoz-skvamoz va liхenoid shakllarda, yengil darajadan og‘ir darajagacha bo‘lgan og‘irlikda namoyon bo‘ladi. SCORAD indeksi – AD og‘irligini baholash uchun standart vosita bo’lib, u obyektiv belgilar (tarqalish darajasi, intensivlik) va subyektiv simptomlar (qichishish, uyquning yo‘qolishi)ni birlashtiradi. Faqat klinik baholashda ayrim nozik teri o‘zgarishlari aniqlanmasligi mumkin, bu esa zamonaviy diagnostika usullarini qo‘llash zaruratini keltirib chiqaradi.Tadqiqot maqsadi: Bolalarda atopik dermatitni aniqlashda dermatoskopiyaning diagnostik ahamiyatini baholash, klinik shakllar, yosh guruhlari va kasallik og‘irligiga qarab dermatoskopik belgilarni (morfologiya, tomir tuzilishining tarqalishi, qichishish xususiyati va teri ranglari) o‘rganish va SCORAD shkalasi natijalari bilan solishtirish. Material va uslublar: Ushbu tadqiqotda Toshkent pediatriya tibbiyot institutining “Bolalar dermatologiyasi” kafedrasida davolanib kelayotgan 4 oylikdan 18 yoshgacha bo‘lgan 60 nafar bolalarda atopik dermatit (AD)ni baholashda dermatoskopiyaning diagnostik imkoniyatlari o‘rganildi. Dermatoskopik belgilar – morfologik tuzilma, qon tomirlarning tarqalish turlari (gomogen yoki geterogen ), teri qoplamasining ranglari va qichishish belgilariga – klinik shakllar (ekssudativ, eritematoz-skvamoz, lixenifikatsiyali eritematoz-skvamoz, lixenoid va prurigo), yosh guruhlari (go‘daklik, bolalik, o‘smirlik, kattalar), va kasallik og‘irligi (yengil, o‘rtacha, og‘ir) bo‘yicha SCORAD indeksiga asoslanib baho berildi. Miqdoriy tahlilda dermatoskopik belgilarning o‘rtacha qiymati va standart xatolari (M±m) hisoblab chiqildi. Natija va muhokama: Tadqiqot natijalariga ko‘ra, og‘ir va ekssudativ shakllarda qon tomirlarning notekis tarqalishi va sariq kepaklanish kuzatildi, yengil va eritematoz-skvama shakllarda esa bir xil qon tomirlar va oq kepaklanish kuzatildi. Yosh bilan bog‘liq farqlar aniqlanib, katta yoshdagi bolalarda lixenifikatsiya kuchaygani qayd etildi. Xulosa: Dermatoskopiya atopik dermatitni aniqlash va uning kechishini kuzatishda ishonchli, noinvaziv usul sifatida o‘zini namoyon etdi.
BOLALARDA SURUNKALI GASTRODUODENITLARNI DAVOLASHDA LASOPRAZOLNI QO‘LLASH SAMARADORLIGI
Rezyume. Original maqolada surunkali gastroduodenit bilan og‘rigan bolalarda yangi lansaprozol preparatini qo‘llashdan keyingi klinik belgilarni dinamikada tahlil qilib borish natijalari keltirilgan. Tadqiqot natijalarini umumiy amaliyot shifokorlari, sog‘liqni saqlashni birinchi bo‘g‘inidagi poliklinikalar amaliyotida keng targ‘ib etish tavsiya etiladi. Tadqiqot maqsadi: bolalarda surunkali gastroduodenitlarni davolashda standart terapiya sifatida omeprazolni qo‘llash va lansoprazoldan foydalanilgandagi davolash samaradorligini solishtirib baholash. Tadqiqot materiallari va usullari: surunkali gastroduodenit bilan og‘rigan 60 nafar bolani 30 nafardan 2 guruhga bo‘lib solishtirma tadqiqot o‘tkazildi. Birinchi guruh kompleks terapiya tarkibida lansoprazol, ikkinchi guruh – omeprazol qabul qildi. Samaradorlikni baholash umumiy klinik, laborator va instrumental tekshirishlardan foydalanib baholandi. Natijalar: lansoprazolni qo‘llash statistik jihatdan klinik ko‘rsatkichlarni ahamiyatli darajada yaxshilanishini va omeprazol guruhiga nisbatan og‘riq sindromini tez bartaraf qilishini ko‘rsatdi. Xulosa: Lansoprazol bolalarda surunkali gastroduodenitlarni davolash uchun samarali preparat hisoblanadi va omeprazolga al'ternativ sifatida qarash mumkin.
HOMILADORLIK VA EMIZIKLI AYOLLARDA NUTRITIV YETISHMOVCHILIK: VITAMINLARNING BOLA SALOMATLIGIDAGI O‘RNI
Dolzarbligi. Homilador va emizikli ayollarning vitamin va minerallarga bo‘lgan tanqisligi tug‘ma rivojlanish nuqsonlari havfini kuchaytiradi, ko‘krak suti miqdori va sifatini kamaytiradi. Bu muammo homilador va emizikli ayolning nafaqat ovqatlanish ratsionini foydali mahsulotlar bilan boyitish, balki ularga profilaktik dozalarni berishda muhim intizom tashkil qilishni taqozo etadi. Tadqiqot maqsadi.Homilador va emizikli davrda vitamin va minerallarning tanqisligining bola salomatligiga ta’sirini o‘rganish. Material va metodlar. Ilmiy adabiyotlar izlanishi 2013–2025-yillar oralig‘ida PubMed, Google Scholar va e-library ilmiy ma’lumotlar bazalaridan amalga oshirildi. Tadqiqot uchun quyidagi kalit iboralar bo‘yicha qidiruv o‘tkazildi: “homiladorlik va laktatsiya davrida ovqatlanish bo‘yicha tavsiyalar”, “homilador va laktatsiya davrida vitaminlar va minerallarning o‘rni”. Tadqiqot natijalari. O‘rganilagan adabiyotlar homilador va emizikli davrda onalarning to‘laqonli ovqatlanish muammolari Dunyo miqyosidagi strategiya ekanligini, ozuqa tarkibidagi mineral va vitaminlar miqdori, vitamin va minerallar tanqisligining ona va bola salomatligiga jiddiy ta’sir va oqibatlarini taqdim qildi. Hulosa. Homiladorlik va emizish davrining butun davomida vitamin-mineral komplekslarini qabul qilish ayollarda vitaminlar bilan ta’minlanganlik darajasini yaxshilaydi, tug‘ma rivojlanish nuqsonlari xavfini kamaytiradi, ona sutining miqdori va sifatini oshiradi va natijada bolani zaruriy ozuqa moddalari bilan ta’minlaydi.